De tonderzwam

Tonderzwam en mes met ketsstaal Collectie Nederlands Openluchtmuseum

Tonderzwam 1

Het eten van paddenstoelen is niet bepaald een van oudsher Nederlandse gewoonte. Vaak vindt men ze gruwelijk en gevaarlijk. Het imago van paddenstoelen is al vanaf de vroegste Nederlandstalige boeken bezoedeld. De schrijvers associëren paddenstoelen met de duivel, seks, bedwelming of de dood. De naamgeving van paddenstoelen, stinkzwam, vliegenzwam, duyvelsbroot, toveraers-eieren, korten kwaden diksteel, kleine dodelijk gebolde, heksenboleet, satansboleet, wekken niet bepaald de eetlust op. De boodschap is steeds: pas op met het eten van paddenstoelen. Het is gevaarlijk. Je weet niet of de paddenstoel die je plukt giftig is. Begin er niet aan. 

Dit is een van onderwerpen van de tentoonstelling ‘Gruwelijk lekker’ die van 29 maart 2019 tot en met 12 januari 2020 in het Openluchtmuseum te zien is.

 

Toch vinden onze voorouders de paddenstoel niet in alle opzichten onnuttig, of zoals De Chalmot in 1792 schrijft: ‘ontuig’. Sommige paddenstoelen zijn namelijk heel goed bruikbaar als ‘tondel’. Tondel is in elk geval sinds de late middeleeuwen de term voor een licht ontvlambare stof die mensen gebruiken als ze vuur willen maken. Dat kan geprepareerd textiel zijn, maar je hebt ook andere tondels. Tondel is een woord dat verwant is met het Duitse ‘zunden’, dat aansteken betekent. Als er een vonk op het tondel valt, gaat het gloeien of ontvlammen en kun je dit vlammetje gebruiken om je vuur aan te steken. De vonk kun je maken door bijvoorbeeld met een stuk vuursteen op een stuk ijzer te tikken of ‘ketsen’.

Tonderzwam en mes met ketsstaal
Opgerold stuk tonderzwam en zakmes met ketsstaal (NOM.1443.OV)

 

De paddenstoel Fomes fomentarius, in het Nederlands echte tonderzwam, is al sinds de prehistorie bekend als licht ontvlambaar en in gebruik bij het maken van vuur. De bekende Ötzi, de man die bevroren in het ijs gevonden is in de Alpen, loopt ruim 7000 jaar geleden al met tonderzwam in zijn zak. Om de zwam te gebruiken snijd je de harde huid van de tonderzwam weg. Het zachte binnenste van de zwam snijd je in plakken. Je kookt die in water met as of in pies (urine), zodat er salpeter in je tondel trekt. Je laat de plak tondel drogen en vervolgens timmer je erop met een stuk hout tot het dun en soepel wordt. Er zijn ook beschrijvingen waarin het tondel eerst gespoeld, gedroogd en plat getimmerd wordt en dan pas gekookt in as, pies of salpeter. In elk geval is het resultaat een lapje licht ontvlambaar materiaal dat met een vonk in brand te zetten is.

 

Het tondel bewaar je in de achttiende en negentiende eeuw vaak in een tondeldoosje, waarin ook een stuk staal en een vuursteen opgeborgen zijn. De doosjes zijn goed af te sluiten, zodat het tondel na gebruik uitdooft. Er zijn mensen van wie de kleding in brand vliegt doordat ze de deksel niet goed op het doosje hebben gedaan. In dat geval kan de brandende tonderzwam toch nog een dodelijke paddenstoel zijn. De wijze van vuur maken met een tondel blijft in gebruik tot in het derde kwart van de negentiende eeuw, maar wordt dan al ouderwets gevonden. Moderne mensen maken in die tijd vuur met lucifers.

Tonderzwam en mes met ketsstaal
Opgerold stuk tonderzwam en mes met ketsstaal (NOM.1443.OV)

 

Een vermoedelijke inwoner van Lichtenvoorde loopt, waarschijnlijk in de negentiende eeuw, met een opgerold stuk tonderzwam in de zak. Bij de inzamelingsactie in 1924, die ervoor moet zorgen dat het los huus uit Harreveld dat naar het museum is overgeplaatst gestoffeerd kan worden, koopt het Openluchtmuseum dit stuk zwam aan, samen met een samengesteld zakmes waarvan één onderdeel volgens de beschrijving als ketsstaal heeft gediend. 

 

Waarschijnlijk is de combinatie van tonderzwam en mes overigens een soort kat in de zak. Het samengestelde zakmes is namelijk van een type dat in Nederland pas rond 1890 in de verkoop gekomen lijkt te zijn. Het onderdeel dat voor ketsstaal doorgaat, lijkt mee op een priem om een pijp mee door te steken. Het is uit een tijd dat vuur maken met tonderzwam al lang passé was.

 

DETAILINFORMATIE

 

Naam: Tonderzwam en mes met ketsstaal
Inventarisnummer: NOM.1443.OV
Vervaardiger: Onbekend
Datering: Voor 1924
Plaats: Onbekend
Materiaal: Metaal en paddenstoel

Klik hier voor meer informatie over de tonderzwam