Schimmenspel

Schimmenspel Bremer Stadsmuzikanten

Schimmenspel rij 1

Een schimmenspel met heerlijkheden

 

’t Was gewoonweg schitterend! Zoo iets moois hadden de kinderen nog nimmer gezien,’ stond er in een krant over ‘het welbekend schimmenspel’ dat ‘de heer A. Overdijkink uit Apeldoorn’ opvoerde op een vrijdagavond in december 1923 voor leerlingen van de lagere school in Hoog Soeren. 

 

Waren schimmenspellen aan het begin van de achttiende eeuw nog theatraal volksvermaak op markten en kermissen, rond 1900 zagen mensen ze in theaters en huiskamers. Inmiddels vormden kinderen de voornaamste doelgroep. Er was nog geen televisie. Schimmenspellen, poppenkasten, papieren theaters en toverlantaarns waren geliefde vormen van vermaak. Benodigdheden voor schimmenvoorstellingen kon men vanaf 1810 kopen en een Nederlands kindertijdschrift verspreidde al vanaf 1852 schaduwfiguren in knutselbijlagen. Uiteraard kon men ook zelf figuren maken met stevig papier, stokjes, ijzerdraad en touw.

 

Een van de collecties schimmenspellen van het Nederlands Openluchtmuseum zit in een houten kist met schuifdeksel. Hij behoorde toe aan A.M.E. Overdijkink en bevat een ware schat: decorstukken, scripts, schaduwfiguren en allerlei materiaal voor het maken van figuren. Speurwerk in kranten leert ons dat Overdijkink geregeld optrad. Zo kondigde de Nieuwe Apeldoornsche Courant in 1936 aan: ‘De Nederlandsche Vereeniging van Huisvrouwen geeft ditmaal voor de kinderen van haar leden (en vriendjes en vriendinnetjes) weer eens een gezelligen middag in de Paaschvacantie, op Woensdag 15 April. (…) zes nummers, o.a. de geschiedenis van Lizette of de snoepende kat, het verhaal van den Smid, de Vos en de Leeuw, en de geschiedenis van de gebroken Brug.’ Inderdaad, een deel van deze klassiekers is vertegenwoordigd in de kist.

 

Wellicht vertoonde Overdijkink in 1936 ook ‘De Bremer Stadsmuzikanten’. In dat sprookje willen de eigenaars van een ezel, hond, kat en haan de dieren ombrengen omdat ze te oud zijn om te werken. Ze ontsnappen, vinden elkaar als lotgenoten en willen straatmuzikant worden. Als ze in een bos willen overnachten, zien ze het huis van drie rovers. De dieren gaan bij het raam boven op elkaar staan en balken, blaffen, miauwen en kraaien zo hard als ze kunnen. De schurken schrikken en vluchten. De dieren nemen hun intrek in de woning.

Schimmenspel Bremer Stadsmuzikanten 4
Acht schaduwfiguren van karton voor ‘De Bremer stadsmuzikanten’, waarvan zeven figuren in beweging gebracht kunnen worden met een koordje of ijzerdraad (N.8491.T)

 

 

Dit schimmenspel werd door Overdijkink zelf gemaakt, hoogstwaarschijnlijk naar een voorbeeld. Hij maakte een slim schuifsysteem voor het decor waar de dieren aankomen bij het huis en vervolgens op elkaar gaan staan. Iets soortgelijks deed hij voor het interieur. Voor de rovers op tafel staan drie borden met grote hompen vlees. Zijn de boeven weggejaagd en trekken de dieren in het huis, dan plaatst de schimmenspelspeler een tekening voor de eettafel waarop de beesten keurig naast elkaar zitten. En, wat eten de Bremer Stadsmuzikanten? Niet louter vlees, maar ook hooi, kaas, een muis en brood. De wijziging van spijzen is niet beschreven in het verhaal, maar is volkomen logisch. Daarover had de creatieve maker goed nagedacht.

 

Over schimmenspellen schreef een krant in 1927: ‘In onzen tijd heeft men weinig belangstelling meer voor het schimmenspel onzer grootouders.’ In 1936 zullen volwassenen er niet anders over gedacht hebben. Maar de kinderen die voor 10 guldencent aanwezig waren, hadden volgens een verslag in de lokale krant ‘een verrukkelijken middag (…) getuige het luidruchtig en enthousiast medeleven van het jeugdige contingent (…). Voor de ouderen waren de vaak schattige commentaren (…) bij de vertoonde schimmen (…) een groot genoegen. (…) de levendige aandacht waarmee ze gevolgd werden was een bewijs, dat de kinderen gelukkig niet door de bioscoop te verwend waren om een eenvoudiger genoegen als dit op prijs te stellen (…).

 

Detailinformatie


Naam: Schimmenspel
Inventarisnummer: N.8491.R.1, N.8491.R.2, N.8491.S, N.8491.T
Vervaardiger: A.M.E. Overdijkink
Datering: 1910-1925
Plaats: Apeldoorn
Materiaal: Karton, papier, inkt, kleurpotlood, hout, ijzerdraad, touw

Klik hier voor meer informatie over de schaduwfiguren

Schimmenspel Bremer Stadsmuzikanten
Getekend decor voor ‘De Bremer Stadsmuzikanten’, in twee delen: 1. Ezel, hond, kat en haan op elkaar (N.8491.R1)
Schimmenspel Bremer Stadsmuzikanten 2
2. Voorzetstuk dat werd bevestigd in de achtergrond en tijdens het verhaal werd weggeschoven, waarna de gestapelde dieren tevoorschijn kwamen (N.8491.R2)

 

Schimmenspel Bremer Stadsmuzikanten 3
Getekend decor voor het schimmenspel, in twee delen: 1. Interieur met tafel waaraan drie rovers zitten te eten, 2. Voorzetstuk met de hond, ezel, kat en haan aan de maaltijd (N.8491.S)