Stilletje rij 1

Je wordt wakker, moet plassen, maar je wil er niet uit. Ken je dat gevoel? Tegenwoordig hebben wij huizen met centrale verwarming en een toilet met stromend water. Kortom, van alle gemakken voorzien. Dat is nog niet zo lang. Tot aan het begin van de twintigste eeuw hebben de meeste huizen geen toilet en moet je naar buiten om je behoefte te doen. Achter of naast het huis staat voor dat doel een zogenoemd privaat of schijthuis. Dat is een hokje met daarin een plank met een gat. In het Nederlands Openluchtmuseum staan nog diverse van dergelijke buitentoiletten bij woningen en boerderijen uit Giethoorn, Zuid-Scharwoude en de Zaanstreek. ’s Winters is het ’s nachts echter veel te koud om naar buiten te gaan. Daarom poept en plast men in huis. Dat gebeurt in de zeventiende en achttiende eeuw op een po die gewoon voor of onder het bed staat. Niemand die zich daarvoor geneert. Tegen het einde van de achttiende eeuw komt onder de elite het bedtafeltje in zwang, waarin de po aan het zicht onttrokken is. Naarmate de negentiende eeuw vordert neemt de aandacht voor hygiëne toe, eerst onder medici, later ook bij de overheid. Steeds bredere lagen van de bevolking beginnen de po vies te vinden. Dit vertaalt zich in kamergemakken waarin je de po na gebruik verstopt.  

Stilletje Nederlands Openluchtmuseum
Stilletje of gemakskoffer (N.44764)

 

Kamergemakken, ook wel stilletjes genoemd, zijn in de regel meubeltjes die zich veel chiquer voordoen dan ze zijn. Het hier getoonde en onlangs verworven stilletje is daar een goed voorbeeld van. Op het eerste gezicht lijkt het een deftige stapel in leer gebonden boeken met als titel Les Mystères de Paris. Mogelijk is deze titel gebaseerd op de Franse roman van Eugène Sue, die als feuilleton tussen 1842 en 1843 verschijnt in Le Journal des Débats. Het bovenste boek vormt het deksel. Daaronder verschijnt een zitting met een keramische po uit 1870-1920 van de fabrikant Franz Anton Mehlem uit Bonn am Rhein. De po staat op een stapel kranten waarvan de laatste uit 1953 dateert. Tot die tijd is dit stilletje dus gebruikt. Het krantenpapier dient als wc-papier of als absorptiemateriaal tegen het spetteren.

Stilletje Nederlands Openluchtmuseum
Stilletje of gemakskoffer met toebehoren (N.44764)

 

Eenmaal vol moet de po natuurlijk nog wel geleegd worden. Dat gebeurt overdag, in het 'schijthuis'. In stedelijke context komt daar de poepton voor in de plaats, die door de gemeentelijke strontkar wordt meegenomen, net als nu de kliko wordt opgehaald. In de meeste gezinnen moet men de po zelf legen. In welvarende huishoudens heeft men daar personeel voor, een dienstmeid. Zij dient bij het krieken van de dag de wastafels van warm water te voorzien, de kachels door het hele huis aan te steken én de poep en plas van haar werkgever op te ruimen. Xavier Mellery beeldt zo’n dienstmeid prachtig af, op haar vroege gang door het huis. Voor haar zit er dus een luchtje aan dat mysterie uit Parijs.

 

DETAILINFORMATIE

Naam: Stilletje
Inventarisnummer: N.44764
Vervaardiger van de po: Franz Anton Mehlem
Datering: 1870-1920
Plaats: Bonn am Rhein
Materiaal: Berkenhout, aardewerk, papier, messing

Klik hier voor meer informatie over het stilletje

 

Xavier Mellery, De Trap
Xavier Mellery, De trap, 1889. Collectie Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen