Aaltje, de volmaakte en zuinige keukenmeid

Kookboek Aaltje in het Nederlands Openluchtmuseum

Kookboek rij 1

Kookboeken bestaan al eeuwen. In 1514 verschijnt het eerste Nederlandstalige kookboek, getiteld ‘Een notabel boecxken van cokeryen’. Tot in de zeventiende eeuw zijn kookboeken bestemd voor de hogere standen en beroepskoks. In de loop van de achttiende eeuw verschijnen er goedkope edities voor het huispersoneel en de keukenmeiden. Voorwaarde is natuurlijk wel dat de gebruiker kan lezen. In de eeuw daarna wordt de voedingsleer ontwikkeld en onderwezen. Hieruit blijkt dat er belang wordt gehecht aan goede voeding, ook voor de arbeidersklasse. Oude kookboeken bieden daarnaast inzicht in eetgewoonten en conserveringsmethoden uit de tijd vóór er ijskasten, diepvriezers en kasgroenten zijn. Diverse kookboeken zijn echte bestsellers, zoals ‘Aaltje’, dat achttien keer is herdrukt.

Kookboek Aaltje
Kookboek 'Aaltje, de volmaakte en zuinige keukenmeid' (Bibl.nr. 01018)

 

Aaltje 

 

‘Aaltje, de volmaakte en zuinige keukenmeid’. Dit in 1803 verschenen kookboek is speciaal bedoeld ‘…voor koks, keukenmeiden en huisvrouwen.' Met behulp van dit boek leren ze op een makkelijke en goedkope manier het braden, koken, stoven, inleggen, konfijten, drogen en bereiden van sauzen, baksels, geleien en crèmes. In de 'voorrede' verklaart de schrijfster als keukenmeid ‘veertig jaaren lang het opzicht over verscheidene keukens’ gehad te hebben. De opgedane kennis wil zij ‘broederlyk’ delen in dit op haar kosten gedrukte kookboekje. De andere keukenmeidenkookboeken ‘verhandelen verscheidene duure spyzen, geschikt voor lieden van aanzien en vermogen’, maar zij zal de burgerlijke, zuinige keuken propageren.

Recept wilde hutspot
Recept voor 'wilde hutspot', p. 57

 

Enkele eerdere bestsellers 

 

In de zestiende eeuw laat Carolus Battus zijn ‘Eenen schonen ende excellenten coc-boec’ verschijnen, dat zeven keer herdrukt is. Ruim een halve eeuw later geeft de Amsterdamse uitgever Doornick ‘De verstandige kock’ uit. In de loop van negentiende eeuw worden de kook- en huishoudscholen opgericht. In 1910 stelt lerares Cornelia Wannée op verzoek van haar (oud-)leerlingen een kookboek met ruim achthonderd recepten samen. Ongeveer tien jaar later zijn er al meer dan veertigduizend exemplaren verkocht. De 'Wannée' wordt een begrip. Van dit kookboek verschijnen 25 herdrukken. In totaal zijn er een kwart miljoen exemplaren verkocht. Maar het blijft niet bij de ‘Wannée’. In de loop van de twintigste eeuw komen er steeds meer kookboeken op de markt. Die worden uitgegeven door bedrijven (Maggi, Verkade), huishoudscholen, omroepverenigingen (VARA, AVRO) en damesbladen (Margriet, Libelle). Ook in kranten staan dagelijks recepten. Tijdens perioden van schaarste, zoals in de Eerste en Tweede Wereldoorlog, verschijnen kookboeken met recepten die surrogaten bevatten. Soms geven voedingsfabrikanten kookboeken met recepten uit waarin hun eigen producten als onmisbare ingrediënten worden gepropageerd. Met uitzondering van het boek van Battus zijn in de bibliotheek van het Openluchtmuseum voorbeelden van deze kookboeken aanwezig. 
 

Recept voor 'hutspot van ossenvleesch'
Recept voor 'hutspot van ossenvleesch', p. 70

 

Kookboeken in het museum

 

Naast recepten bevat een kookboek ook informatie over het gebruik van huishoudelijke apparaten, definities of omschrijvingen van bereidingstechnieken en gewichtstabellen. Hierdoor verschaffen de kookboeken waardevolle contextinformatie over keukenapparaten die in de museale collectie aanwezig zijn. Dat is nuttig, omdat van meerdere objecten het oorspronkelijke gebruik niet bekend is. In de bibliotheek en documentaire collecties van het museum bevinden zich 172 kookboeken, waaronder handschriften uit 1800, 1850 en 1914. De collectie kookboeken bevat publicaties over de algemene Nederlandse keuken en typische streekgerechten. Daarnaast zijn in de bibliotheek 135 boeken aanwezig over allerlei aspecten van voeding en voedingsmiddelen, maaltijden en het inmaken, wecken en drogen van voedsel. 

Recept voor 'hoeren-koekjes'
Recept voor 'hoeren-koekjes', p. 201

 

Detailinformatie

 

Naam: Kookboek Aaltje, de volmaakte en zuinige keukenmeid
Inventarisnummer: Bibl.nr. 01018
Vervaardiger: Uitgever D. Noothoven van Goor
Datering: 1862
Plaats: Leiden
Materiaal: Papier

Klik hier voor meer informatie over het kookboek